:
สภาพทั่วไปและข้อมูลพื้นฐาน
1.1 ที่ตั้ง
เทศบาลตำบลมะเขือแจ้ ตั้งอยู่เลขที่ 203 หมู่ที่ 20 ถนนลำพูน-บ้านธิ ตำบลมะเขือแจ้ อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน มีระยะทางจากอำเภอเมืองลำพูนประมาณ 15 กิโลเมตร มีพื้นที่ประมาณ 112 ตารางกิโลเมตร หรือ 70000 ไร่ หรือคิดเป็นร้อย 4 ของพื้นที่อำเภอเมืองลำพูนมีอาณาเขตกับตำบลใกล้เคียง ดังนี้
ทิศเหนือ ติดตำบลบ้านธิ อำเภอบ้านธิ จังหวัดลำพูน
ทิศใต้ ติดตำบลบ้านกลาง และตำบลศรีบัวบาน อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน
ทิศตะวันออก ติดตำบลทาปลาดุก อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน
ทิศตะวันตก ติดตำบลเหมืองง่า และตำบลอุโมงค์ อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน
1.2 เนื้อที่ 112 ตารางกิโลเมตร (70,000 ไร่) (ข้อมูล ณ เดือน พฤษภาคม 2568)
| รายชื่อหมู่บ้าน | มีพื้นที่/กิโลตารางเมตร | จำนวนครัวเรือน |
| หมู่ที่ 0 | - | 2 |
| หมู่ที่ 1 บ้านมะเขือแจ้ | 1,050,003 | 405 |
| หมู่ที่ 2 บ้านสะแล่ง | 6,037,674 | 323 |
| หมู่ที่ 3 บ้านแจ่ม | 1,569,650 | 508 |
| หมู่ที่ 4 บ้านสันคะยอม | 2,898,148 | 802 |
| หมู่ที่ 5 บ้านเหมืองกวัก | 3,801,379 | 492 |
| หมู่ที่ 6 บ้านฮ่องกอม่วง | 1,600,380 | 1,741 |
| หมู่ที่ 7 บ้านสันป่าเหียง | 4,614,506 | 640 |
| หมู่ที่ 8 บ้านกิ่วมื่น | 6,619,014 | 338 |
| หมู่ที่ 9 บ้านป่าเป้า | 880,395 | 391 |
| หมู่ที่ 10 บ้านหนองหอย | 40,687,387 | 281 |
| หมู่ที่ 11 บ้านศรีดอนตัน | 1,865,588 | 302 |
| หมู่ที่ 12 บ้านเหล่า | 16,407,708 | 391 |
| หมู่ที่ 13 บ้านสันปูเลย | 4,207,786 | 816 |
| หมู่ที่ 14 บ้านป่าตึง | 6,036,018 | 212 |
| หมู่ที่ 15 บ้านหนองเหียง | 2,932,730 | 413 |
| หมู่ที่ 16 บ้านคอกวัว | 2,093,709 | 163 |
| หมู่ที่ 17 บ้านสันต้นผึ้ง | 780,620 | 185 |
| หมู่ที่ 18 บ้านใหม่ฝายหิน | 845,717 | 242 |
| หมู่ที่ 19 บ้านใหม่เหมืองกวัก | 3,299,979 | 305 |
| หมู่ที่ 20 บ้านยี่ข้อ | 250,170 | 176 |
| หมู่ที่ 21 บ้านฮ่องกอม่วงสอง | 2,528,477 | 484 |
| รวมทั้งหมด | 111,007,038 | 9,612 |
1.3 ภูมิประเทศ
ภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นภูเขาประมาณ 60% เป็นเขตป่าสงวนแห่งชาติ ทางด้านตะวันตกเป็นที่ราบ ซึ่งเหมาะสำหรับการเกษตรและปศุสัตว์ มีแม่น้ำสำคัญไหลผ่าน คือ แม่น้ำกวง และลำน้ำแม่ตีบ พร้อมทั้งมีอ่างเก็บน้ำแม่ตีบมีความจุ 10 ล้านลูกบาศก์เมตร
1.4 จำนวนหมู่บ้าน 21 หมู่บ้าน (9,612 ครัวเรือน)
| รายชื่อหมู่บ้าน | ชาย | หญิง | รวม |
| หมู่ที่ 0 มะเขือแจ้ | 47 | 33 | 80 |
| หมู่ที่ 1 บ้านมะเขือแจ้ | 387 | 454 | 841 |
| หมู่ที่ 2 บ้านสะแล่ง | 273 | 315 | 588 |
| หมู่ที่ 3 บ้านแจ่ม | 427 | 526 | 953 |
| หมู่ที่ 4 บ้านสันคะยอม | 774 | 877 | 1,651 |
| หมู่ที่ 5 บ้านเหมืองกวัก711 | 439 | 515 | 954 |
| หมู่ที่ 6 บ้านฮ่องกอม่วง320 | 1,072 | 1,264 | 2,336 |
| หมู่ที่ 7 บ้านสันป่าเหียง297 | 689 | 693 | 1,382 |
| หมู่ที่ 8 บ้านกิ่วมื่น | 312 | 317 | 629 |
| หมู่ที่ 9 บ้านป่าเป้า | 291 | 353 | 614 |
| หมู่ที่ 10 บ้านหนองหอย | 208 | 236 | 444 |
| หมู่ที่ 11 บ้านศรีดอนตัน | 309 | 342 | 651 |
| หมู่ที่ 12 บ้านเหล่า | 304 | 284 | 588 |
| หมู่ที่ 13 บ้านสันปูเลย | 358 | 415 | 773 |
| หมู่ที่ 14 บ้านป่าตึง | 237 | 260 | 497 |
| หมู่ที่ 15 บ้านหนองเหียง | 368 | 387 | 755 |
| หมู่ที่ 16 บ้านคอกวัว | 183 | 195 | 378 |
| หมู่ที่ 17 บ้านสันต้นผึ้ง | 212 | 206 | 418 |
| หมู่ที่ 18 บ้านใหม่ฝายหิน | 184 | 214 | 398 |
| หมู่ที่ 19 บ้านใหม่เหมืองกวัก | 350 | 341 | 691 |
| หมู่ที่ 20 บ้านยี่ข้อ | 97 | 127 | 224 |
| หมู่ที่ 21 บ้านฮ่องกอม่วงสอง | 350 | 338 | 688 |
| รวม | 7,871 | 8,692 | 16,563 |
ข้อมูล ณ เดือน พฤษภาคม 2568
1.5 ประชากร
ประชากรทั้งสิ้น 16,563 คน
- แยกเป็นชาย 7,871 คน
- แยกเป็นหญิง 8,692 คน
- จำนวนครัวเรือน 9,612 ครัวเรือน
(ข้อมูล ณ เดือน พฤษภาคม 2568)
1.6 เขตการบริหาร
ตำบลมะเขือแจ้ แบ่งการบริหารออกเป็น 2 เขต รวม 21 หมู่บ้าน เขต 1 จำนวน 10 หมู่บ้าน และเขต 2 จำนวน 11 หมู่บ้าน
| เขต 1 | เขต 2 | ||
| หมู่ 3 | บ้านแจ่ม | หมู่ 1 | บ้านมะเขือแจ้ |
| หมู่ 4 | บ้านสันคะยอม | หมู่ 2 | บ้านสะแล่ง |
| หมู่ 6 | บ้านฮ่องกอม่วง | หมู่ 5 | บ้านเหมืองกวัก |
| หมู่ 9 | บ้านป่าเป้า | หมู่ 7 | บ้านสันป่าเหียง |
| หมู่ 11 | บ้านศรีดอนตัน | หมู่ 8 | บ้านกิ่วมื่น |
| หมู่ 13 | บ้านสันปูเลย | หมู่ 10 | บ้านหนองหอย |
| หมู่ 15 | บ้านหนองเหียง | หมู่ 12 | บ้านเหล่า |
| หมู่ 16 | บ้านคอกวัว | หมู่ 14 | บ้านป่าตึง |
| หมู่ 20 | บ้านยี่ข้อ | หมู่ 17 | บ้านสันต้นผึ้ง |
| หมู่ 21 | บ้านฮ่องกอม่วงสอง | หมู่ 18 | บ้านใหม่ฝายหิน |
| หมู่ 19 | บ้านใหม่เหมืองกวัก | ||
2. สภาพเศรษฐกิจ
2.1 อาชีพ
- อาชีพในภาคเกษตรกรรม ได้แก่ การเพาะปลูกและการเลี้ยงสัตว์ 30%
- อาชีพนอกภาคเกษตรกรรม ได้แก่ อุตสาหกรรมในครัวเรือน หัตถกรรมจากไม้ ค้าขาย ช่างไม้และรับจ้างในโรงงานอุตสาหกรรม ร้านอาหาร บริษัทก่อสร้าง 60 %
- รับราชการ 10 %
2.2 วิสาหกิจชุมชน/สหกรณ์ ชาวบ้านตำบลมะเขือแจ้มีการรวมกลุ่มอาชีพเพื่อก่อตั้งเป็นวิสาหกิจ/สหกรณ์ที่สำคัญ ได้แก่
- กลุ่มแปรรูปลำไยเนื้อสีทอง ประชาชนในตำบลมะเขือแจ้ได้มีการรวมกลุ่มจัดตั้งเป็นวิสาหกิจชุมชนแปรรูปลำไยเนื้อสีทองเนื่องมีขบวนการผลิตแบบครบวงจรที่ต้องชื่อเสียงระดับประเทศการันตีด้วยรางวัลชนะเลิศอันดับที่ 1 ผลิตภัณฑ์โอทอปดีเด่นระดับประเทศประเภทอาหารชนะเลิศรางวัลชนะเลิศรวมกลุ่มวิสาหกิจดีเด่นระดับภาคปี 2557 และ พ.ศ.2558 รางวัลชนะเลิศกลุ่มวิสาหกิจชุมชนดีเด่นระดับประเทศปี 2557 และปี 2558 รางวัลชนะเลิศประกวดผลิตภัณฑ์ OTOP ดีเด่นของจังหวัดลำพูนรางวัลชนะเลิศแผนธุรกิจ OTOP ดีเด่นระดับประเทศ
- กลุ่มสหกรณ์หัตถกรรมผลิตภัณฑ์ไม้ ประชาชนในตำบลมะเขือแจ้ จำนวน 8 หมู่บ้าน 500 ครัวเรือนประกอบอาชีพอุตสาหกรรมในครัวเรือนเป็นสิ่งประดิษฐ์จากไม้สืบทอดกันมาว่า 100 ปีแล้วโดยสร้างรายได้ให้ตำบลมะเขือแจ้ปีละกว่า 100 ล้านบาท
2.3 อุตสาหกรรมครัวเรือน
- ผลิตภัณฑ์ยาแผนโบราณ ปลย. สะแล่งโอสถ กิจการร้าน ปลย. สะแล่งโอสถทำการผลิตและปรุงยาสมุนไพรยาแผนโบราณจำหน่ายเครื่องนำมาทำผลิตนั้นได้ทำเอกสารเป็นออกแบบครัวเรือนเป็นแหล่งผลิตจำหน่ายยาสมุนไพรที่สืบทอดตำราจากบรรพบุรุษ
- วัวหันอินเตอร์/จระเข้หัน บ้านสันคะยอม หมู่ที่ 4 เป็นแหล่งผลิต/จำหน่ายวัวหัน ที่ขึ้นชื่อและจำหน่ายทั่วประเทศ นอกจากนี้ยังมีเมนูจระเข้หันแห่งเดียวที่ส่งขายทั่วประเทศไทย
- เตาอบลำไย ตำบลมะเขือแจ้เป็นแหล่งที่มีการอบลำไยมากเป็นอันดับ 1 ของประเทศไทยเนื่องจากการสำรวจเมื่อปี 2558 พบว่ามีเตาอบลำไยที่ยังดำเนินอยู่จำนวน 279 เตา
- ไส้อั่วสมุนไพรหลวงรันต์ บ้านกิ่วมื่น หมู่ที่ 8 แหล่งผลิต/จำหน่ายไส้อั่วสมุนไพร OTOP 4 ดาว มีสูตรเฉพาะตัว เน้นไขมันน้อย สด สะอาด อร่อย ประกอบด้วยสมุนไพรเพื่อสุขภาพ
2. หน่วยธุรกิจในเขตเทศบาลตำบลมะเขือแจ้
- ธนาคาร - แห่ง
- โรงแรม - แห่ง
- ปั๊มน้ำมันขนาดใหญ่ 3 แห่ง
- บ.ควอลิตี้ออยล์ลำพูน จำกัด
- หจก.สุทธิเกียรติ เซอร์วิส
- หจก.พชรมณฑ์
- ปั๊มน้ำมันขนาดเล็ก (ปั๊มหลอด 11 แห่ง
- จำหน่ายขายปลีกแก๊ส 20 แห่ง
- โรงงานอุตสาหกรรมในเขตอุตสาหกรรม 22 แห่ง
- โรงงานนอกเขตนิคมอุตสาหกรรม 32 แห่ง
- ร้านอาหาร 15 แห่ง
- โรงสี 6 แห่ง
- ร้านค้าต่างๆ 235 แห่ง
- หอพัก/ อาคารพาณิชย์ 211 แห่ง
3. สภาพสังคม
3.1 การศึกษา
- โรงเรียนประถมศึกษา 7 แห่ง
- โรงเรียนมัธยมศึกษา 2 แห่ง
- โรงเรียนเอกชน (ประถมศึกษา) 1 แห่ง
- โรงเรียนเอกชน (ก่อนประถมศึกษา) 2 แห่ง
- ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก, ศูนย์อบรมเด็กก่อนเกณฑ์วัดบ้านแจ่ม 3 แห่ง
- ที่อ่านหนังสือพิมพ์ประจำหมู่บ้าน 21 แห่ง
- หอกระจายข่าวประจำหมู่บ้าน 21 แห่ง
3.2 สถาบันและองค์กรทางศาสนา
- วัด / สำนักสงฆ์ 23 แห่ง
- โบสถ์คริสต์ 1 แห่ง
- มูลนิธิ 1 แห่ง
- มีสยิด 1 แห่ง
3.3 การสาธารณสุข
- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 1 แห่ง
- ร้านขายยาแผนปัจจุบัน 2 แห่ง
- ร้านขายยาแผนโบราณ 5 แห่ง
- อัตราการมีและใช้ส้วมราดน้ำ 100 %
3.4 ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน
- ตำรวจชุมชนประจำตำบล (ตชด.)
- ศูนย์อาสาสมัครป้องกันฝ่ายพลเรือน (ศูนย์บรรเทาสาธารณภัยเทศบาล)
- หน่วย EMS (ทีมกู้ชีพ)
4. การบริการขั้นพื้นฐาน
4.1 การคมนาคม/การจราจร
ถนนสายสำคัญที่เข้าสู่เข้าสู่พื้นที่ตั้งเป็นถนนสายหลักที่ใช้ในการสัญจรเชื่อมต่อกับตำบลใกล้เคียงมี 2 เส้นทางคือทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 (เชียงใหม่-ลำปาง) และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1147 (สันป่าฝ้าย-บ้านธิ )
4.2 การโทรคมนาคม
- ที่การไปรษณีย์/โทรเลข - แห่ง
- สถานีโทรคมนาคมอื่นๆ 2 แห่ง
4.3 การไฟฟ้า (แสดงจำนวนหมู่บ้านที่ไฟฟ้าเข้าถึงและจำนวนประชากรที่ใช้ไฟฟ้า) 100%
4.4 แหล่งน้ำธรรมชาติ
- ลำน้ำ,ลำห้วย 3 แห่ง (ลำน้ำแม่ตีบ, แม่กวง,ลำห้วยเกวี๋ยน)
- บึง,หนองและอื่นๆ - แห่ง
4.5 แหล่งน้ำที่สร้างขึ้น
- ฝาย 9 แห่ง
- บ่อน้ำตื้น 2,069 แห่ง
- อ่างเก็บน้ำ 2 แห่ง (อ่างเก็บน้ำแม่ตีบและอ่างเก็บน้ำดอยขี้หม่าฟ้า)
- สระน้ำสาธารณะประโยชน์ 29 แห่ง
4.6 แหล่งท่องเที่ยว 2 แห่ง
ตำบลมะเขือแจ้มีแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญ ได้แก่
- ดอยขะม้อ ตั้งอยู่ ณ สำนักสงฆ์ดอยขะม้อ (บ่อน้ำทิพย์) หมู่ที่ 12 บ้านเหล่า ความสำคัญของดอยขะม้อ คือ เป็นที่ตั้งของบ่อน้ำทิพย์ศักดิ์สิทธิ์สำหรับใช้ในพิธีสรงน้ำพระธาตุหริภุญชัยจังหวัดลําพูนและเป็นบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ 1 ใน 7 บ่อของประเทศไทยที่ใช้ในงานราชพิธีต่างๆ ตั้งแต่ครั้งอดีตจนถึงปัจจุบัน
- อ่างเก็บน้ำแม่ตีบ ตั้งอยู่ที่บ้านหนองหอย หมู่ที่ 10 มีขนาดพื้นที่ชลประทานจำนวน 1,500 ไร่เป็นอ่างเก็บน้ำขนาดกลางที่มีความสำคัญสำหรับชาวตำบลมะเขือแจ้ เนื่องจากเป็นอ่างเก็บน้ำที่ใช้เพื่อการเกษตรเป็นหลัก ก่อสร้างขึ้นตามโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประเภทพระราชดําริตรง เมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2528 ก่อสร้างเมื่อ พ.ศ.2528 -2531 ปัจจุบันมีนักท่องเที่ยวนิยมเข้าไปพักผ่อนและตกปลาเนื่องจากมีทัศนียภาพที่สวยงามและล้อมรอบด้วยภูเขา
4.7 วัฒนธรรมประเพณี
- ประเพณีตักน้ำทิพย์ดอยขะม้อ เป็นประเพณีสำคัญของจังหวัดลำพูนควบคู่กับประเพณีสรงน้ำพระบรมธาตุหริภุญชัยในวันแปดเป็ง และถือเป็นประเพณีสำคัญของชาวตำบลมะเขือแจ้ ที่มีการสืบต่อกันมาจากบรรพบุรุษ
- ประเพณีเลี้ยงผีขุนน้ำ เป็นประเพณีตามความเชื่อในวัฒนธรรมล้านนา แหล่งน้ำหรือแม่น้ำในแต่ละแห่งนั้น จะมีผีขุนน้ำที่คอยคุ้มครองและคอยบันดาลความอุดมสมบูรณ์มาให้ การเลี้ยงผีขุนน้ำแสดงถึงการสำนึกในบุญคุณของแม่น้ำ เป็นประเพณีสำคัญที่ผูกพันกับการดำเนินชีวิตเป็นอย่างยิ่ง โดยเชื่อว่าการเลี้ยงผีขุนน้ำจะทำให้อยู่เย็นเป็นสุข
- ประเพณีบวชลูกแก้ว เป็นประเพณีพิธีการบรรพชาหรือบวชเณรในช่วงฤดูร้อน นิยมจัดประเพณีในช่วงเดือนกุมภาพันธ์-พฤษภาคมของทุกปี ในการบรรพชาเป็นสามเณรเป็นการศึกษาพุทธธรรมเป็นการทดแทนคุณบิดามารดา ก่อนถึงวันส่างลองหนึ่งวัน เด็กผู้ชายที่เข้าร่วมต้องปลงผมและอาบน้ำ เจิมด้วยน้ำหอม แต่งกายด้วยชุดเสื้อผ้าเครื่องประดับต่างๆ อย่างอลังการ
- ตานก๋วยสลาก (สลากภัต) เป็นประเพณีที่แสดงความระลึกถึงบรรพบุรุษญาติมิตรผู้ล่วงลับไปแล้วด้วยการทำบุญอุทิศส่วนกุศลไปให้ผ่านสิ่งที่เรียกว่า ก๋วยสลาก
5. ข้อมูลอื่นๆ
5.1 ทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ (แสดงทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่ในเขตเทศบาล)
เนื่องจากพื้นที่ในเทศบาลตำบลมะเขือแจ้ ส่วนมากเป็นภูเขาและป่าไม้ ดังนั้นทรัพยากรธรรมชาติที่พอจะนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ คือ หินลูกรัง ซึ่งสามารถหาได้จากพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมหรือที่สาธารณประโยชน์
5.2 ศักยภาพในตำบลมะเขือแจ้
- ศักยภาพของเทศบาลตำบลมะเขือแจ้
(1)
จำนวนบุคลากร จำนวน 193 คน
- ข้าราชการ 55 คน
- หน่วยตรวจสอบภายใน 1 คน
- ลูกจ้างประจำ 4 คน
- พนักงานจ้างตามภารกิจ 41 คน
- พนักงานจ้างทั่วไป 20 คน
- พนักงานจ้างเหมาบริการ 71 คน
(ข้อมูล ณ วันที่ 15 พฤษภาคม 2568)
(2) การกำหนดส่วนราชการแบ่งออกเป็น 1 สำนัก 6 กอง ได้แก่
-สำนักปลัดเทศบาล
-กองคลัง
-กองช่าง
-กองยุทธศาสตร์และงบประมาณ
-กองการศึกษา
-กองสวัสดิการสังคม
-กองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม
(3) รายได้ของเทศบาล
ประจำปีงบประมาณ 2560 96,253,355.55 บาท แยกเป็น
- รายได้ที่เทศบาลจัดเก็บเอง 10,929,209 บาท
- รายได้ที่ส่วนราชการต่างๆ จัดเก็บให้ 43,870,760.95 บาท
- เงินอุดหนุนจากรัฐบาล 41,453,385 บาท
(ข้อมูล ณ วันที่ 17 พฤศจิกายน 2560)
5.3 ศักยภาพของชุมชนและพื้นที่
1) การรวมกลุ่มของประชาชน
จำนวนกลุ่มทุกประเภท 75 กลุ่ม แยกประเภทกลุ่ม
- กลุ่มอาชีพ 46 กลุ่ม
- กลุ่มออมทรัพย์ 21 กลุ่ม
- สมาคมฌาปนกิจสงเคราะห์ 8 กลุ่ม
2) จุดเด่นของพื้นที่ (ที่เอื้อต่อการพัฒนาตำบล) พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขาและที่ราบเหมาะแก่การเกษตรและปศุสัตว์ และมีสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ดอยขะม้อ) ซึ่งได้รับ การจัดให้เป็นสถานที่สำคัญ 1 ใน 7 ของประเทศที่นำน้ำทิพย์ศักดิ์สิทธิ์ไปใช้ประกอบพิธีในโอกาสสำคัญต่างๆของจังหวัดและประเทศ มีอ่างเก็บน้ำแม่ตีบ ซึ่งเป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจที่ทำให้ผู้มาเยือนได้สัมผัสความเป็นธรรมชาติอย่างใกล้ชิด ตลอดทั้งมีสินค้าหัตถกรรมที่ผลิตจากไม้สักและวัสดุเหลือใช้สร้างชื่อเสียงให้กับตำบล ซึ่งในอนาคตจะได้พัฒนาให้เป็นหมู่บ้านหัตถกรรมต่อไป
